Ο Δημόκριτος είναι ο τελευταίος μεγάλος κοσμολόγος στη μακρά σειρά των προσωκρατικών φυσικών φιλοσόφων ή φυσιολόγων, όπως τους αποκαλεί ο Αριστοτέλης, και ο πρώτος καθολικός νους (mens universalis) στην Ιστορία της Φιλοσοφίας. Στο έργο του συμπυκνώνει όλη την προσπάθεια των προδρόμων του να ορίσουν το Είναι του κόσμου και το νόημα του όντος. Συγχρόνως, συνδυάζοντας τις απόψεις των παλαιοτέρων φιλοσόφων και αντιμετωπίζοντας κυρίως τις θέσεις των Ελεατών, προχωρεί πολύ πέρα από τις αρχικές σημάνσεις της θεωρίας των ατόμων, που είχε προτείνει ο δάσκαλός του, ο Λεύκιππος. Ο Δημόκριτος επιπλέον χαρ